Groeiende bekendheid

Een ongeopende fles mineraalwater waarin een paar insecten drijven, een potje met vogeluitwerpselen en een steriele katheterverpakking met een haar in. Het is een kleine greep uit de huisverzameling van de ziekenhuishygiënisten. Met de jaren zijn ze een aanspreekpunt geworden voor alles wat met hygiëne te maken heeft.
'Laatst werden we nog opgebeld in verband met een zogenaamde rattenkeutel. Het bleek om een vergeten olijf te gaan', zegt microbiologe dr. Hilde Jansens, die naast haar werk als ziekenhuishygiënist ook in het laboratorium microbiologie werkt. Hoewel het strikt genomen niet tot hun taak behoort om ongedierte te lijf te gaan of mineraalwaterfabrikanten op de vingers te tikken, zijn ze blij dat ze als afdeling bekendheid gekregen hebben.
'De meesten weten intussen dat wij niet aan het hoofd van de poetsdienst staan', lacht Frank.

Samenstelling team

Toen in 1988 het koninklijk besluit omtrent de verplichte aanstelling van een ziekenhuishygiënist van kracht werd, kreeg Frank als verpleegkundige met jarenlange ervaring met hiv-patiënten die functie toegewezen, samen met een verantwoordelijk arts.
'Uiteraard waren we ook al voor 1988 met ziekenhuishygiëne bezig, maar toen was er nog geen medewerker aangesteld die dat als specifieke taak had', blikt hij terug.
Vandaag vormt hij een team met dr. Jansens en verpleegkundige Miel Goovaerts, voormalig hoofd van de centrale sterilisatie.

Taken

Het is de taak van de ziekenhuishygiënisten erop toe te zien dat mogelijke infectiebronnen tot een minimum beperkt worden, met als hoofddoel het voorkomen van ziekenhuisinfecties. Hoewel er veel gemeenschappelijke taken zijn, hebben arts en verpleegkundige ook afzonderlijke verantwoordelijkheden. De arts-ziekenhuishygiënist heeft een aantal strikt medische taken, zoals het geven van advies rond antibioticabeleid. De verpleegkundig ziekenhuishygiënist bekommert zich specifiek om een aantal verpleegtechnische zaken, bijvoorbeeld de hygiënische aspecten van verzorging en materiaal.
Concreet bestrijken hun activiteiten een breed domein: van afvalverwerking en voedselbereiding over de aankoop van medisch materiaal en uniformen tot een goede handhygiëne en schoonmaak. 'Polyvalent zijn is een basisvereiste binnen deze job', zegt Hilde. 'Toen ik pas begon, heb ik vaak moeten zeggen "dat zoek ik even op, ik bel je zo dadelijk terug." Maar juist die afwisseling en de uiteenlopende contacten spreken mij sterk aan.'
De werkagenda wordt deels bepaald door een aantal vaste items, waaronder het in kaart brengen van het antibioticaverbruik. Daarnaast duiken er voortdurend andere aandachtspunten op, al dan niet aangebracht door een andere dienst. De ziekenhuishygiënist analyseert problemen en geeft advies, volgt de wetgeving en de vakliteratuur, verzorgt lessen en infosessies, sensibiliseert en registreert een groot aantal gegevens, bijvoorbeeld het optreden van bepaalde infecties in het ziekenhuis.
'Bij elk probleem zoek je naar de best mogelijke oplossing. Zwart-wit antwoorden zijn er meestal niet, ook al is dat vaak wat mensen verwachten', merkt Miel op.
Het advies dat ze geven, is niet bindend. Een en ander wordt beslist door het Comité voor Ziekenhuishygiëne, waarin onder anderen de hoofdgeneesheer en verschillende directieleden zetelen.
Meer en meer worden Hilde, Frank en Miel ook buiten het UZA gevraagd om les te geven, zich bij werkgroepen aan te sluiten of voordrachten te geven.

Handhygiëne

Ziekenhuishygiëne is een van die domeinen waarbinnen je nooit tien op tien kunt halen. Een kiemvrij ziekenhuis bestaat nu eenmaal niet. Maar het aantal infecties kan wel tot een minimum beperkt worden, vaak met eenvoudige maatregelen.
'We kunnen rustig stellen dat een correcte handhygiëne bij artsen en verpleegkundigen - handen ontsmetten tussen twee patiënten in, geen juwelen dragen - volstaat om drie kwart van de ziekenhuisinfecties te vermijden', zegt Hilde. 'De voorbije jaren heeft het ziekenhuis op dat vlak intensief campagne gevoerd. Een van de initiatieven was een affiche waarop de voorschriften rond handhygiëne kort werden uitgelegd, ondertekend door alle hoofdverpleegkundigen. In het voorjaar van 2007 was er een actie waarbij de diensten die het best scoorden op het vlak van handhygiëne, Antwerpse Handjes aangeboden kregen.'
Ook de patiënt zelf kan zijn steentje bijdragen. Door regelmatig zijn handen te wassen geeft hij minder snel infecties door en neemt hij ze niet zo gemakkelijk over van anderen.
'Met een goede handhygiëne kun je ook heel wat kosten besparen', voegt Frank eraan toe. 'Je handen ontsmetten kost doorgaans heel wat minder dan de dure oplossingen waarmee de industrie komt aandraven. Zoals bacteriedodende verf of deuren die je met je ellebogen moet openen.'

MRSA

Dat de doorgedreven aandacht voor handhygiëne zijn vruchten afwerpt, blijkt onder meer uit het beperkte aantal MRSA-infecties in het UZA. De ziekenhuisbacterie MRSA, voluit methicilline resistente Staphylococcus aureus, is resistent tegen de meeste soorten antibiotica en kan vooral bij sterk verzwakte patiënten een bedreiging voor de gezondheid betekenen. In het UZA zijn er per 1.000 opnames minder dan twee nieuwe besmettingen met MRSA. Daarmee scoort het ziekenhuis een stuk beter dan het nationale gemiddelde.
Hilde: 'Wordt een patiënt met MRSA opgenomen, dan treedt onmiddellijk een strikte procedure in werking. Bij zijn inschrijving krijgt hij bijvoorbeeld een specifieke code toegekend, waardoor meteen algemeen geweten is dat er speciale maatregelen nodig zijn. Indien nodig leggen we de patiënt in een isolatiekamer. Die nauwgezette aanpak is een van de redenen waarom Nederlandse ziekenhuizen hun patiënten met een gerust hart naar ons verwijzen.'

Sensibiliseren

De weg naar succes verloopt niet altijd over rozen. Voorstellen tot verandering worden niet altijd in dank aanvaard en moeten dan ook omzichtig worden aangebracht.
'Van nature ben ik niet bepaald geduldig of diplomatisch, maar in dit vak kun je niet anders. Gewoon recht door zee gaan en zeggen wat je wilt, werkt niet. Door te bemiddelen en met verschillende mensen te spreken bereik je je doel vaak wel', weet Hilde uit ervaring.
Er is een tijd geweest dat gezondheidswerkers in het operatiekwartier een rode kaart kregen als ze bij het verlaten van het operatiekwartier geen schort over hun groene pakje droegen.
'Maar dat is niet mijn manier van werken', zegt Hilde. 'Ik geloof in een aanpak op lange termijn. Je moet mensen overtuigen van het nut van die maatregelen, zodat ze ze spontaan gaan toepassen en blijven toepassen. Dat werkt volgens mij beter dan mensen voortdurend op de vingers te tikken.'
Omgekeerd hebben mensen het er ook moeilijk mee als een zinloze gewoonte opeens wordt afgevoerd.
Hilde: 'In dit ziekenhuis werd nog lang gewerkt met een patiëntonvriendelijke steriele kamer waarin letterlijk alles kiemvrij was. Omdat studies aantonen dat die maatregelen niets opleveren, hebben we dat soort kamers afgeschaft. Maar dat heeft heel wat overtuigingskracht gekost.'
'De zachte aanpak van Mary Poppins, het speurtalent van Sherlock Holmes, het geduld van Franciscus van Assisi en de onbuigzaamheid van Margaret Thatcher. Dat zijn volgens prof. Daschner, een bekende Duitse ziekenhuishygiënist, de eigenschappen die je voor dit beroep in huis moet hebben', vat Frank het allemaal samen.

Beroepsmisvorming

Ook de ziekenhuishygiënist ontsnapt overigens niet aan dat kleine tikkeltje beroepsmisvorming. Miel stelt ongewild vast hoe weinig mensen hun handen wassen na een toiletbezoek, Frank huivert als hij ziet hoe sommigen in hun keuken te werk gaan en Hilde ergert zich aan publieke toiletten, waar je zelden op een verantwoorde hygiënische manier je handen kunt wassen en drogen.
Hilde: 'Ook op het nieuws zie je regelmatig dingen waarbij je als ziekenhuishygiënist je wenkbrauwen fronst. Bijvoorbeeld een ziekenhuis dat met een splinternieuwe operatietechniek uitpakt maar intussen zijn chirurg laat filmen terwijl die zijn maskertje niet op maar onder zijn neus draagt. Wat een geluk dat dat niet bij ons is, denk ik dan.'

Lees verder:
Antibiotica - spaarzaamheid is de boodschap