Het verhaal van de gepersonaliseerde kankerbehandeling begint eind jaren negentig. In die tijd was er een Finse vrouw met uitgezaaide darmkanker, meer bepaald een gastro-intestinale stromale tumor (GIST-tumor). De dagen van de Finse leken geteld. Tot haar man in 1998 las dat een Japanse wetenschapper een afwijkende receptor - een soort van eiwit - op de GIST-tumor had ontdekt. Die was verantwoordelijk voor de kankergroei. Via zijn connecties met een farmaceutisch bedrijf raakte de Finse echtgenoot aan een medicijn dat de receptor blokkeerde. Het vervolg leest als een sprookje: een maand na de start van de behandeling bleken de kankercellen verdwenen als sneeuw voor de zon.

De genezing van de Finse patiënte gaf in 2001 aanleiding tot een artikel in het prestigieuze New England Journal of Medicine. De medische wereld reageerde laaiend enthousiast: voor het eerst leek er een wapen gevonden tegen een uiterst agressieve kanker die normaal in zijn uitgezaaide vorm binnen het jaar tot de dood leidt. Prompt stortten nog meer wetenschappers zich op de zoektocht naar nieuwe moleculaire doelwitten.

Zoeken naar de achillespees  

‘Gelukkig voor ons lijken kankercellen voor hun groei in belangrijke mate afhankelijk van de ontregelde werking van één enkel molecule’, zegt prof. dr. Patrick Pauwels, diensthoofd pathologische anatomie. ‘Er wordt wel eens gezegd dat de kankercel “verslaafd” is aan die ontregelde werking. Vandaar proberen we nu uit te zoeken welke ontregelde moleculen in welke kanker aan het werk zijn. Ze hopen we de werking van de ontregelde molecule met geneesmiddelen te onderdrukken. Onze therapie wordt dus een uiterst doelgerichte therapie.’ De ontregelde receptor die aanwezig bleek bij GIST-tumoren, bleek ook de boosdoener bij Chronische Myeloide Leukemie (CML). Daarnaast zijn er vandaag doelgerichte geneesmiddelen voor specifieke types maag-, borst-, long- en huidkanker en een aantal andere tumoren. Het staat vast dat dat rijtje nog zal aangroeien.

Doelgerichte geneesmiddelen zijn in zekere zin het slimmere broertje van klassieke chemotherapie. ‘Bij gewone chemotherapie gebruiken we als het ware een grote hamer die zoveel mogelijk kankercellen moet raken’, verduidelijkt prof. dr. Marc Peeters, diensthoofd oncologie. ‘Met doelgerichte medicatie mikken we op specifieke kernpunten binnen de kankercel. Spijtig genoeg werken die geneesmiddelen echter niet voor elke patiënt. Je hebt een kapstok nodig waaraan je je behandeling kunt ophangen. Zaak is om voor elke tumor uit te zoeken of die kapstok er is of niet.’ Elke doelgerichte therapie werkt dus maar voor een beperkte groep, maar die groep is er wel heel sterk mee gebaat. Peeters: ‘We gaan meer en meer naar een behandeling op maat. Lange tijd gaven we bij wijze van spreken alle patiënten hetzelfde medicijn, en dan zagen we wel. Trial and error, zeg maar. Die tijd is voorbij.’

Kanker tijdelijk bedwingen

Hoe veelbelovend de doelgerichte behandelingen ook zijn, ze zijn geen wondermiddel. Ze kunnen een uitgezaaide kanker tijdelijk aan banden leggen, maar nooit echt genezen. Gemiddeld na 10 maanden worden de kankercellen resistent tegen het geneesmiddel, doordat ze een nieuwe manier hebben gevonden om zich te delen. Pauwels: ‘Als we dan opnieuw tumorweefsel onderzoeken, lukt het ons in redelijk wat gevallen om dat nieuwe mechanisme bloot te leggen en daar een nieuwe behandeling voor te vinden. In het beste geval kunnen we de kanker zo ombuigen tot een chronische ziekte. Voor de GIST-tumoren hebben we al vier verschillende doelgerichte geneesmiddelen. Dat heeft de overleving doen stijgen van minder dan een jaar tot drie à vier jaar.’ 

Een verhaal apart is de behandeling van borstkanker met Herceptine. In tegenstelling tot andere doelgerichte geneesmiddelen is dat medicijn vooral effectief bij patiënten zonder uitzaaiingen. Patiënten met een teveel aan het HER2-gen, zo’n 15% van alle borstkankerpatiënten, zien dankzij Herceptine hun kans op herval met 50% verminderen. Hun sterfterisico daalt met een derde. 

Peperdure medicatie

Op dit moment is er maar voor een minderheid van de patiënten met een uitgezaaide kanker een gepersonaliseerd geneesmiddel voorhanden. ‘We maken echter gestaag vooruitgang’, zegt Pauwels. ‘Momenteel kunnen we 20% van de patiënten met een niet-kleincellige longkanker behandelen met een doelgericht geneesmiddel, maar dat zal binnenkort stijgen naar 50%. Bij darmkankerpatiënten kunnen we zelfs al aan 70% een gepersonaliseerde behandeling aanbieden.’ 

Gepersonaliseerde geneeskunde is maar mogelijk dankzij hooggespecialiseerde weefselanalyse. De dienst pathologische anatomie zag de afgelopen jaren een exponentiële toename van het aantal moleculaire tests, nodig om na te gaan of een patiënt in aanmerking komt voor een behandeling. Omdat het om peperdure medicatie gaat, legt de overheid de laboratoria uiterst strenge kwaliteitsnormen op. De dienst pathologische anatomie van het UZA heeft voor een hele reeks tests een accreditatie op zak. 

Pauwels ziet gepersonaliseerde geneeskunde als een gedroomd instrument om van kanker – op termijn - een chronische ziekte te maken. Ook Peeters is optimistisch. ‘Gepersonaliseerde geneeskunde is de toekomst. En wel om verschillende redenen: de succeskansen van je behandeling stijgen, het totale kostenplaatje daalt en je stelt de patiënt nadrukkelijk centraal. Ik zeg niet dat het dé toverformule is. Het is een schakel binnen een groter verhaal, waarbinnen bijvoorbeeld ook nieuwe technieken en een multidisciplinaire aanpak cruciaal zijn. Maar het is alleszins de richting die we uitmoeten.’

Info: dienst oncologie, T 03 821 32 50, dienst pathologische anatomie, T 03 821 37 53

Revolutie in longkankertherapie

Ook bij de behandeling van longkanker gaan doelgerichte geneesmiddelen een almaar grotere rol spelen. Bij zo’n 5% van de patiënten met een grootcellige longkanker wordt de kankergroei in gang gezet door een mutatie op het zogenaamde ALK-gen. De recent ontwikkelde ALK-remmer Crizotinib zet dat gen op non-actief. Bij zo’n 80% van de patiënten stabiliseert de ziekte daarmee of is er op zijn minst duidelijke respons. De dienst pathologische anatomie van het UZA is een van de vier onderzoekscentra wereldwijd die de afwijking in het ALK-gen opsporen in studieverband. Vorig jaar werden ongeveer 5.000 longkankers bestudeerd.
Eerder al werden bij een andere groep longkankerpatiënten spectaculaire resultaten behaald met zogenaamde EGFR-remmers. Sommige patiënten overleven dankzij doelgerichte medicatie al jaren, mét een goede levenskwaliteit.

 Te duur?

Een pluspunt van de doelgerichte kankertherapieën is dat de meeste patiënten een goede levenskwaliteit hebben. Ze kunnen het geneesmiddel meestal in pilvorm nemen en de nevenwerkingen zijn milder dan die van chemotherapie. Een nadeel is dan weer het hoge prijskaartje. Een behandeling met Herceptine bijvoorbeeld, een middel tegen borstkanker, kost maandelijks al gauw 3000 euro. ‘Toch mag je je niet op die kosten verkijken’, vindt prof. dr. Patrick Pauwels. ‘Je moet bijvoorbeeld in rekening nemen dat er bij nogal wat doelgerichte behandelingen geen daghospitalisatie nodig is, in tegenstelling tot bij chemotherapie. Doordat de nevenwerkingen minder uitgesproken zijn, komt het bovendien minder vaak tot een ziekenhuisopname.’

Opluchting en opdoffer

De juiste diagnose werd pas in 2009 gesteld door prof. dr. Jean-Jacques Wyndaele, diensthoofd urologie van het UZA. Een grote opluchting, maar tegelijk een opdoffer. IC is immers ongeneeslijk. Een stoma als behandeling zag Suzanne niet zitten. Uiteindelijk stemde ze toe in een zware en riskante operatie: uit een stuk darm en appendix zouden een nieuwe blaas en plasbuis worden gemaakt. De ingreep werd vorig jaar in mei uitgevoerd door prof. Wyndaele en zijn team.

‘Alles is schitterend verlopen’, zegt Suzanne. ‘Het team heeft me tijdens die vier weken in het UZA door de vele moeilijke momenten heen geholpen. Ik sondeer nu zo’n vijf keer per dag via een minuscule, onzichtbare opening in mijn navel. Van buiten zie je niets van de ingreep.’

Suzanne begon aan een tweede leven. ‘De pijn is helemaal weg en ik neem geen medicatie meer. Ik kan weer langer slapen, werken zonder pijn, naar een concert of film gaan, buitenlandse beurzen bezoeken...  Ik ben nog wat vaker moe, maar de operatie is ook nog maar acht maanden achter de rug. Iedereen die me kent, noemt het een wonderlijke transformatie.  Ik ben weer mezelf, zonder angst en pijn.
Ik zeg vaak lachend dat prof. Wyndaele de man van mijn leven is – ik ben hem ontzettend dankbaar.  Mijn tweede leven is een rijker leven doordat ik nu weet hoe waardevol  eenvoudige dingen zijn.’

Info: dienst urologie 03 821 33 68

Begeleid bij elke stap

De patiënt en zijn familie worden tijdens het hele proces begeleid: de diëtiste of TPN-verpleegkundige geeft de nodige uitleg, neemt samen met de maatschappelijk werkster de aanvraag voor terugbetaling en de andere administratie op zich en legt contact met de thuiszorgfirma, de huisarts, de apotheker en de thuisverpleegkundige. In het ziekenhuis leren de patiënt en zijn familie van de diëtiste en de verpleegkundigen hoe ze zelf de sondevoeding kunnen toedienen. Voor TPN gebeurt die opleiding door de nutritieverpleegkudigen en de thuiszorgfirma.

Eens de voeding ingesteld, is er nog een intensieve follow-up. ‘TPN-patiënten houden dagelijks een hele reeks parameters bij, waaronder lichaamstemperatuur en gewicht, en laten wekelijks bloed nemen bij de huisarts. Driemaandelijks moeten ze op consultatie bij de nutritiearts. Wij krijgen al die gegevens doorgespeeld en controleren of alles goed verloopt’, zegt TPN-verpleegkundige Els Mattheeussen. Ook de patiënten die sondevoeding krijgen, worden blijvend gevolgd, zeker als het kinderen betreft. ‘Dat we als ziekenhuis het hele pakket aanbieden, van aanvraag tot blijvende begeleiding, mag je gerust uniek noemen’, aldus Martine De Clercq.

500 euro per maand

De voordelen van het systeem zijn duidelijk: de patiënt hoeft niet in het ziekenhuis te blijven, maar kan gewoon thuis worden behandeld. De meeste patiënten moeten tot twaalf uur per etmaal aangekoppeld zijn, al dan niet ’s nachts. Afhankelijk van de situatie komt daarvoor een thuisverpleegkundige of leren de patiënt en zijn familie zelf de sondevoeding toedienen. In al die jaren is er veel veranderd. De materialen zijn lichter geworden, waardoor patiënten hun pomp en voedingszak eventueel met zich mee kunnen dragen in een rugzak. ‘Voor kinderen zijn er zelfs leuke rugzakjes in de vorm van een knuffel’, zegt UZA-diëtiste Nancy Pyck.

Waar het stijgende succes van kunstmatige voeding thuis vandaan komt? ‘Dat kadert in de evolutie naar kortere ziekenhuisopnames’, zegt Martine De Clercq. ‘En artsen hebben ook meer aandacht voor de rol van voeding binnen de behandeling. Twee weken niet eten omdat je ziek bent, dat kan echt niet. Tegenwoordig worden soms zelfs operaties uitgesteld om patiënten in staat te stellen om eerst in een goede voedingstoestand te komen. Dat kan de risico’s op ondervoeding beperken.’

Een heikel punt blijft de terugbetaling van sondevoeding. ‘Patiënten moeten gemakkelijk maandelijks nog 500 euro uit eigen zak betalen’, zegt diëtiste Christel Wellens. Dat leidt soms tot schrijnende toestanden, zoals patiënten die hun dagelijkse dosis beperken of de sondevoeding vervangen door melk. Nancy Pyck: ‘Soms stel ik zelfs vast dat patiëntjes in het begin van de maand beter op hun gewicht staan dan tegen het eind van de maand. Zoiets drukt je met je neus op de feiten.’

Info: diëtisten, T 03 821 32 75, nutritieverpleegkundigen T 03 821 40 10

Keelamandelen of tonsillen zijn twee kleine orgaantjes achteraan in de keel. Samen met de neusamandelen, beter gekend als poliepen, en tongamandelen, vormen ze een afweerorgaan in de keelholte. Ze produceren voortdurend afweercellen die mogelijke ziekteverwekkers te lijf gaan. Treedt er een infectie op, dan zetten ze een lokale afweerreactie in gang. Die afweer in de keel is belangrijk omdat er via de lucht virussen en bacteriën binnendringen die zich een weg kunnen banen naar de luchtpijp en de longen. Die laatste zijn kwetsbaar voor ontsteking. Opmerkelijk genoeg bekleden amandelen die afweerfunctie vooral tot de leeftijd van ongeveer tien jaar. Daarna worden de amandelen kleiner en wordt de lokale afweerfunctie minder belangrijk.

Wanneer moet je je amandelen laten verwijderen?

In twee gevallen is dat nuttig of zelfs nodig. Ten eerste bij kinderen die heel regelmatig een amandelontsteking hebben. Zo’n ontsteking wordt veroorzaakt door een virus of bacterie en voelt aan als een keelontsteking. Sommige kinderen zijn er erg ziek van, enkelen krijgen zelfs slik- of ademhalingsproblemen. Vanaf vijf of zes ontstekingen per jaar stelt de neus-keel-oorarts meestal voor om de amandelen weg te snijden. In de tweede plaats worden amandelen soms verwijderd omdat ze te groot zijn. In dat geval lijdt het kind aan slaapapneu: het snurkt en stopt ‘s nachts regelmatig met ademhalen, met een slechte slaapkwaliteit tot gevolg.

Wat zijn de voor- en nadelen van die ingreep?

Het gaat om een lichte ingreep die in het dagziekenhuis plaatsvindt. De meeste kinderen zijn de volgende dag alweer opgeknapt. Wel is er een heel klein risico dat de wonde gaat nabloeden, waardoor ouders hun kinderen nadien extra goed in de gaten moeten houden. Over de gevolgen van de ingreep voor het lokale afweersysteem is weinig gekend, maar in het algemeen wordt aangenomen dat de neus- en tongamandelen die functie overnemen. Het probleem van de ontstekingen of de slaapapneu is na de behandeling meteen verdwenen. Toch worden amandelen vandaag veel minder vaak verwijderd dan vroeger, net omdat ze wel degelijk een functie hebben.

Info neus-, keel- en oorziekten, T 03 821 33 85  

Een kind dat mazelen of kinkhoest kreeg, was in de jaren tachtig nog de normaalste zaak van de wereld. Met de algemene introductie van vaccinaties tegen de ziekten veranderde dat geleidelijk. Dr. Tine Boiy, kinderarts in opleiding, zag tot voor kort nog nooit een patiënt met mazelen. ‘De symptomen van de meeste kinderziekten leer je herkennen tijdens je stages, maar die quasi uitgestorven kinderziekten kennen we alleen uit onze cursus’, vertelt ze.

Sinds enkele jaren duiken mazelen en kinkhoest echter weer af en toe op in Europa. De oorzaak ligt bij een gebrekkige vaccinatie. ‘Bij kinkhoest moet de vaccinatie worden hernieuwd in het eerste leerjaar en in het derde jaar secundair’, zegt prof. dr. José Ramet. ‘Dat gebeurt echter niet altijd. Het vaccin tegen de mazelen is dan weer in een slecht daglicht gekomen nadat het eind jaren negentig in Engeland in verband was gebracht met het ontstaan van autisme. Een fabel, maar het kwaad was geschied. Nog altijd zijn er ouders die hun kinderen niet meer tegen de mazelen willen laten vaccineren.’

Onbekend is ongevreesd

In België krijgt de grote meerderheid van de baby’s de nodige prikken via Kind en Gezin. Opvolgvaccinaties gebeuren op school, via het CLB. De dekkingsgraad in België is bijzonder hoog. ‘Als een voldoende grote groep zich laat vaccineren, wordt de ziekte op de duur zo zeldzaam dat ook de niet-gevaccineerden niet meer worden getroffen’, zegt Ramet. ‘De pokken hebben we zo volledig kunnen uitroeien. Het vaccin wordt zelfs niet meer gegeven. Ook polio komt wereldwijd nog amper voor, maar om elk risico weg te nemen blijven we nog een tijd vaccineren.’ Het succes van het vaccinatieprogramma in België heeft paradoxaal genoeg ook een keerzijde. Boiy: ‘Niemand die nog een kind kent dat ernstig ziek is geweest van de mazelen. Net daarom durven sommige ouders die inenting te schrappen en neemt het aantal gevallen opnieuw toe.’

De groep vaccinatieweigeraars in Europa is de afgelopen jaren gestegen. ‘Zo zijn er in Zuid-Nederland vrij veel mensen tegen vaccinatie gekant om religieuze redenen’, haalt Boiy aan. ‘Dat voelen we tot in Antwerpen. Een paar jaar geleden flakkerde kinkhoest weer op in Zuid-Nederland. In de provincie Antwerpen kondigden de eerste gevallen zich toen sneller aan dan in de andere provincies.’ 

Geen banale ziekten

Mensen vergeten soms dat mazelen en kinkhoest geen banale ziekten zijn. Bij de meeste patiënten verloopt alles zonder veel erg, maar een kleine minderheid ontwikkelt heel ernstige complicaties. Dat kan gaan tot acute ademhalingsproblemen of zelfs een klaplong bij kinkhoest, en een longontsteking, hersenvliesontsteking of hersenontsteking bij mazelen. Geen enkel vaccin beschermt 100 procent. Ook kinderen die wel zijn ingeënt tegen mazelen of kinkhoest, lopen dus het risico om de ziekte toch te krijgen, al is die kans uiterst klein. ‘De kinderen met mazelen die we hier op consultatie zagen, waren allemaal niet gevaccineerd. Ze hadden contact gehad met kinderen uit buitenlandse regio’s waar mazelen nog vaker voorkomen’, legt Boiy uit.

Kinderen of jongeren die niet het gewone vaccinatieschema kregen, kunnen nog altijd een inhaalschema krijgen. ‘De bescherming is dan minder en de kans op nevenwerkingen groter’, verduidelijkt Ramet. ‘Voor sommige ziekten is het vanaf een zekere leeftijd niet meer zinvol. Het loont echter altijd de moeite om de mogelijkheid te bespreken met de huisarts.’

Ziek door vaccin?

Het idee dat je net door een vaccin ernstig ziek kunt worden, is een misvatting. ‘Alleen de vaccins tegen mazelen en het rotavirus zijn levende vaccins, gemaakt op basis van een sterk afgezwakte variant van het virus’, licht Ramet toe. ‘Na de inenting tegen mazelen treden er uiterst uitzonderlijk lichte symptomen op, maar die zijn veel milder dan de eigenlijke symptomen van de ziekte en van voorbijgaande aard.’ In het algemeen kunnen kinderen na een vaccinatie lichte koorts krijgen of wat hangerig zijn.

Als meer en meer ouders hun kinderen niet meer vaccineren, dreigt de zorgvuldig opgebouwde winst van decennia teniet te gaan. ‘Kinderartsen moeten daarom blijven hameren op het individuele en collectieve belang van vaccinaties’, besluit Ramet.

Info: dienst pediatrie, T 03 821 32 51

Kent u deze nog?

Volgende (kinder)ziektes zijn dankzij vaccinatie zo goed als verdwenen.

• Bof of dikoor: gaat gepaard gaat met een ontsteking van de grote speekselklieren en kan bij jongens, door ontsteking van de teelballen, onvruchtbaarheid veroorzaken. Kan ook verlammingsverschijnselen en hersenontsteking veroorzaken.
• Difterie of kroep: kan leiden tot ernstige ademhalingsproblemen en zelfs aantasting van het hartweefsel en het zenuwstelsel. Destijds een van de belangrijkste doodsoorzaken bij jonge kinderen.
• Pokken: uiterst besmettelijke virusziekte waaraan 30% overleed. De laatste gevallen dateren van de eerste helft van de jaren zeventig van de vorige eeuw. Tot nog toe de enige ziekte die door een doorgedreven vaccinatieprogramma volledig van de aardbol is geveegd.
• Poliomyelitis of kinderverlamming: leidt in het slechtste geval tot ernstige ademhalingsproblemen of, zoals de naam zegt, verlamming. Dankzij systematische (verplichte) vaccinatie in België uitgestorven.
• Tetanus of klem: een gevreesd symptoom zijn (ademhalings)spierspasmen, met soms fatale afloop. Komt in Afrika nog voor.

Wat is osteoporose?

'Osteoporose of botontkalking definiëren we vandaag als een statistisch verhoogd risico op een botbreuk zonder dat daar een zwaar trauma - zoals een verkeersongeval - aan voorafgaat. Die kijk op osteoporose is vrij nieuw, en ook behoorlijk revolutionair. Vroeger werd osteoporose louter gedefinieerd in termen van botdichtheid of botmassa, gemeten via een scan. Maar in de loop van de jaren werd duidelijk dat sommige mensen met een normale of zelfs hoge botmassa ook een verhoogd risico op breuken kunnen hebben en omgekeerd: een lage botmassa leidt niet automatisch tot breekbare botten. Dat komt omdat niet alleen de kwantiteit telt, maar ook de kwaliteit van het bot. Anders gezegd: niet alleen de hoeveelheid bot bepaalt de sterkte. Die botsterkte wordt beïnvloed door verschillende factoren: leeftijd, leefgewoontes, land van herkomst ... In 2008 lanceerde de Wereldgezondheidsorganisatie daarom FRAX (Fracture Risk Assessment Tool), een model dat aan de hand van al die elementen het risico op beenbreuk berekent voor tien jaar.'

Wie loopt een verhoogd risico?

'Vooral oudere vrouwen in de menopauze hebben broze beenderen, omdat hun lichaam minder geslachtshormonen aanmaakt, en die beschermen tegen botafbraak. Maar ook jonge vrouwen en mannen kunnen een verhoogd risico lopen. Omdat ze erfelijk belast zijn bijvoorbeeld, een stofwisselingsziekte of diabetes hebben, veel roken of alcohol drinken ... Daarnaast speelt vitamine D, een hormoon dat je lichaam aanmaakt onder invloed van zonlicht, een belangrijke rol. Heb je een tekort, dan zal je lichaam het calcium niet uit je voedsel kunnen opnemen maar in de plaats uit je botten halen.'

Wat zijn de symptomen?

'Osteoporose wordt ook wel eens een "stille dief" genoemd: vaak zijn er geen uiterlijke tekenen. Veel mensen beseffen pas als het te laat is – als ze al een breuk hebben opgelopen – dat ze aan osteoporose lijden. Je kunt wel je breukrisico inschatten met de hulp van de FRAX-calculator – die vind je op tal van websites, onder meer hier. Om een echt goed beeld te krijgen is ook nog een botdensiteitsmeting nodig, maar het FRAX-model geeft al een eerste indicatie.'

Wanneer is een behandeling aanbevolen?

'In België gaan we over tot een therapie vanaf een breukrisico van 15 à 20%. Een echt duidelijke grens is er niet. Bij patiënten die zich in de grijze zone bevinden, peilen we vooral naar de motivatie. Therapietrouw is niet evident bij dit soort behandelingen, want patiënten merken zelf niet of ze vooruitgang boeken.'

Valt osteoporose te genezen?

'Omdat we botontkalking definiëren als een verhoogd risico, spreken we ook niet echt van "genezen". We kunnen echter wel het breukrisico verlagen. Belangrijk is dat de patiënt voldoende calcium opneemt en een goede vitamine D-reserve heeft. De arts kan via een medisch onderzoek beoordelen of een geneesmiddel nodig is. Er zijn meerdere goede medicijnen die het breukrisico ongeveer halveren. Sommige werken door de botafbraak af te remmen, zoals bisfosfonaten, raloxifene en RANKL-inhibitoren. Er bestaan ook geneesmiddelen die het bot opnieuw opbouwen zoals teriparatide of die, zoals strontiumranelaat, tegelijk de afbraak remmen en de opbouw bevorderen. Die geneesmiddelen worden onder bepaalde voorwaarden terugbetaald. Uiteraard zijn ze maar effectief als ze correct en trouw worden gebruikt. Daarnaast hechten we een groot belang aan valpreventie. We wijzen op de gevaren van slechte verlichting, losliggende kabels, gladde vloeren ... Een belangrijke rol is daarbij weggelegd voor de huisarts, die vaak bij de patiënten aan huis komt.'

Wat kun je zelf doen?

'Lichaamsbeweging is cruciaal om de botvormende cellen te stimuleren. Als je niet beweegt, krijg je onvermijdelijk last van spier- en botverlies. Denk maar aan de astronauten of bedlegerige patiënten; na verloop van tijd hebben ze moeite om te stappen. Belangrijk is dat je wervelkolom – lichtjes – belast wordt. Wandelen is met andere woorden een ideale sport; zwemmen en fietsen hebben weinig tot geen effect. Het is ook aangeraden minstens vier zuivelproducten per dag te consumeren. Om het calcium uit die zuivelproducten goed te kunnen opnemen, moet je lichaam wel voldoende vitamine D aanmaken. Als je beweegt, doe je dat dus het best in open lucht.'

Info: dienst immunologie, allergologie en reumatologie, T 03 821 32 99

Hoe osteoporose voorkomen?

1. Maak regelmatig een wandeling.
2. Consumeer elke dag vier zuivelproducten. Neem eventueel wat extra calcium in.
3. Stel uw lichaam voldoende bloot aan daglicht. Neem bij een tekort extra vitamine D in.
4. Rook niet.
5. Wees zuinig met alcohol en cafeïne.

Wat heeft hij dat ik niet heb?

Ook als er een specialist van een andere dienst moet worden bijgeroepen, kan de wachttijd oplopen. Zo ook als er bijkomende onderzoeken nodig zijn. Op de uitslag van een bloedonderzoek is het al gauw een uur of langer wachten. En als er een scan nodig is, is het toestel in kwestie niet altijd onmiddellijk beschikbaar. Om al die redenen kunnen wachttijden op de spoed ook sterk verschillen van patiënt tot patiënt, wat soms tot onbegrip leidt.

De wachttijden inkorten is niet vanzelfsprekend, maar daarom niet onmogelijk. De Bodt: ‘Na die ene meting hebben wij al onze medewerkers gesensibiliseerd. We dringen erop aan de raadplegingen altijd stipt te laten beginnen, eventuele lege momenten op te vullen als de volgende patiënt er al is en zoveel mogelijk de vooropgestelde tijd per patiënt te respecteren.’ Die sensibilisering wierp zijn vruchten af: het aantal patiënten dat binnen het kwartier aan de beurt komt, steeg op een jaar tijd met 8%. ‘We zoeken nu ook naar een informaticasysteem dat kan helpen voorspellen hoeveel tijd een bepaald type patiënt nodig heeft. Daarmee zouden we de patiëntenstroom gerichter kunnen sturen’, aldus De Bodt.

Uitslagen volgen op de iPad?

Communicatie speelt een sleutelrol. ‘Op de spoed proberen we patiënten altijd te laten weten hoe lang het nog zal duren en waarom. Dat maakt het wachten meteen een stuk draaglijker’, zegt Monsieurs. De Bodt hoopt op termijn een elektronisch signalisatiesysteem te installeren, waarop bijvoorbeeld zou kunnen verschijnen dat de raadpleging vertraging heeft en waarom.

En wat als je de gewachte tijd leuk of zelfs zinvol kan doorbrengen? In sommige ziekenhuizen staan in de wachtkamers elektronische zuilen met filmpjes en spelletjes voor de kleinsten. De Bodt voelt wel iets voor zo’n systeem. Hier en daar zie je ook digitale schermen opduiken waarop de patiënt zichzelf kan inschrijven en zijn klacht kan omschrijven.

Nieuwe media zullen op termijn hoe dan ook een grotere rol gaan spelen, verwacht Monsieurs. ‘Er komt allicht een tijd dat de patiënt op zijn iPad zal kunnen volgen welke onderzoeken wanneer gepland zijn of welke uitslagen al binnen zijn. Zoiets zou de wachttijd subjectief verkorten. Wanneer die mogelijkheden er komen, is moeilijk te zeggen, maar dat ze er komen, daar twijfel ik niet aan.’ 

Wanneer rekenen ziekenhuizen supplementen aan?

Leo Avonds: 'Als je in het ziekenhuis verblijft en je wilt een kamer voor jou alleen, dan vraagt het ziekenhuis daar meer geld voor dan als je een kamer deelt met andere patiënten. Die meerkost heet een kamersupplement. Vroeger kon dat ook voor tweepersoonskamers, maar dat is sinds januari 2010 verboden. Daarnaast kunnen de artsen ook nog een supplement vragen op hun honorarium. Geconventioneerde artsen – dat zijn artsen die de akkoorden tussen hulpverleners en ziekenfondsen aanvaarden – mogen die extra kosten alleen aanrekenen aan patiënten die in een eenpersoonskamer verblijven. Niet-geconventioneerde artsen mogen ook supplementen factureren aan patiënten in meerpersoonskamers – behalve in sommige gevallen. Als het gaat om chronisch zieken of personen met een laag inkomen bijvoorbeeld.'

Moet je ook extra kosten betalen als je niet zelf voor een eenpersoonskamer hebt gekozen?

'Nee. Supplementen worden alleen aangerekend als je zelf om een aparte kamer hebt gevraagd, omdat je privacy wilt bijvoorbeeld. Als je om medische redenen geen kamer mag delen, vanwege besmettingsgevaar onder andere, of als er geen meerpersoonskamers vrij zijn, hoef je de extra kosten niet te betalen. Vandaar dat je voor je opname een officieel document moet tekenen waarin je aangeeft welk kamertype je kiest. Daarin staat ook duidelijk aangegeven hoeveel meer je moet betalen voor een eenpersoonskamer.'

Hoeveel bedragen de supplementen in het UZA?

De extra kosten voor een eenpersoonskamer komen bij ons neer op 62 euro per dag. De supplementen op de honoraria variëren, maar kunnen maximaal oplopen tot 200%. Omdat in een universitair ziekenhuis enkel geconventioneerde artsen werken, betaal je in het UZA alleen extra kosten als je expliciet om een eenpersoonskamer hebt gevraagd.'

Vanwaar de nood om extra kosten aan te rekenen?

'Dat je voor eenpersoonskamers meer moet betalen, is logisch natuurlijk, want die kosten ook meer – bouwtechnisch alleen al. Met de supplementen op de erelonen worden verschillende dingen gerealiseerd. Zo houdt het ziekenhuis een deel van het bedrag af om nieuwe medische technologieën te financieren die nog niet door de overheid worden terugbetaald, zoals het implanteren van nieuwe hartkleppen via de lies. Een ander deel dient om de begroting van het ziekenhuis in evenwicht te houden. De artsen kunnen tot slot nog een deel opnemen voor activiteiten of investeringen verbonden aan hun opdracht. Ze kunnen er vakliteratuur mee betalen bijvoorbeeld en bepaalde apparaten die ze niet via de normale begroting kunnen aankopen, of bijscholingen in het buitenland.'

Betaalt het ziekenfonds de supplementen terug?

'Nee, alleen wie een hospitalisatieverzekering heeft, krijgt alles of een deel van de meerkosten terugbetaald. Hoeveel precies, varieert van verzekeraar tot verzekeraar. Je moet dus altijd goed je polisvoorwaarden nalezen. Sommige komen onbeperkt tussen, anderen niet. De hospitalisatieverzekeringen van de ziekenfondsen betalen meestal een even grote som uit als de tussenkomst die je krijgt van het ziekenfonds. Stel dat je een ingreep ondergaat die 100 euro kost en waarbij het ereloonsupplement oploopt tot 200%. De totale kost voor de behandeling bedraagt dan 300 euro. Als het ziekenfonds voor 75 euro tussenkomt voor de ingreep, dan krijg je van de 200 euro supplementen van je hospitalisatieverzekering ook nog eens 75 euro terug. In totaal kost de behandeling van 300 euro je dan 150 euro. De hospitalisatieverzekeringen van privéverzekeraars betalen meestal meer terug, maar de aansluitingspremies liggen dan ook wel hoger.’

Wat is het grootste voordeel van dit systeem?

'Wie het krap heeft, kan de kosten bewust laag houden. Als je je laat behandelen door een geconventioneerde arts en kiest voor een meerpersoonskamer, dan krijg je zo goed als alles terugbetaald door het ziekenfonds. Op die manier blijft geneeskunde voor iedereen toegankelijk.'

Wanneer moet u extra betalen?

Kamersupplement
* Eenpersoonskamers: ja
* Meerpersoonskamers: nee

Ereloonsupplement
* Eenpersoonskamers: ja
* Meerpersoonskamers: alleen bij niet-geconventioneerde artsen (in het UZA werken alleen geconventioneerde artsen)