De dienst endocrinologie
Endocrinologie is niet meteen een tak van de geneeskunde die bij het grote publiek veel belletjes doet rinkelen. Nochtans draait het in deze discipline om ziektes die relatief veel mensen treffen. Schildklieraandoeningen, het probleem waarmee de dienst het meest te maken krijgt, duiken bij vier procent van de bevolking vroeg of laat op.
Wat is endocrinologie?
Aan een leek uitleggen wat endocrinologie precies inhoudt, is niet eenvoudig. Maar diensthoofd professor dokter Roger Abs wil er zich graag aan wagen.
'In het woord endocrinologie zitten de elementen inwendig, afscheiding en kennis. Dat brengt ons vrij dicht bij de betekenis: de endocriene organen, onder meer de schildklier en de hypofyse, hebben met elkaar gemeen dat ze een product afscheiden dat rechtstreeks in de bloedbaan terechtkomt.'
Het product dat afgescheiden wordt, is een hormoon.
Abs : 'Een hormoon is in feite een signaaloverbrenger, die via het bloed andere organen of cellen beïnvloedt en deze zo activeert. In de endocrinologie behandelen we patiënten die met een van de endocriene organen problemen hebben, omdat het te snel of juist te traag functioneert.'
Schildklierproblemen
De grootste patiëntengroep binnen de dienst endocrinologie in het UZA zijn mensen die problemen hebben met de schildklier, het kleine orgaantje dat aan de halsbasis ligt. Grof gesteld zijn er drie soorten schildklierproblemen : een te traag werkende schildklier, een te snel werkende schildklier of een zogenaamde goiter, het resultaat van een abnormale vergroting van de schildklier.
Te traag werkende schildklier
Abs: 'Een te traag werkende schildklier is een steeds vaker voorkomend probleem dat voornamelijk op latere leeftijd optreedt. De patiënt voelt zich loom en kouwelijk. De aandoening wordt best zo snel mogelijk behandeld, aangezien ze gepaard gaat met een te hoge cholesterol. De symptomen herkennen is niet altijd zo gemakkelijk, omdat het een traag evoluerende aandoening is. Vandaar speelt de huisarts op dat vlak een cruciale rol: hij merkt die kleine veranderingen bij de patiënt op.'
Te snel werkende schildklier
Het tegenovergestelde probleem, een te snel werkende schildklier, komt eveneens in verschillende varianten voor. Eén daarvan is de ziekte van Graves, in feite een afwijking van het afweersysteem die voornamelijk bij jongeren voorkomt en vrij plots kan optreden. De patiënt vermagert, voelt zich opgejaagd en heeft last van hartkloppingen. Om een te snel werkende schildklier te genezen, volstaat meestal een gewone medicamenteuze behandeling. Zoniet is een operatie of toediening van radio-actief jodium noodzakelijk.
Abnormale vergroting van schildklier
'Ten slotte zijn er ook mensen die kampen met een goiter, in de volksmond ook wel krop genoemd, het resultaat van een abnormale vergroting van de schildklier. Het probleem komt vooral voor bij iets oudere patiënten, en treedt soms op in combinatie met een te snel werkende schildklier. Behandeling is absoluut noodzakelijk, aangezien de aandoening gepaard kan gaan met hartritmestoornissen', vervolgt Abs.
Problemen met hypofyse
Minder bekend bij het grote publiek, maar een belangrijk aandachtspunt binnen de endocrinologie, zijn problemen met de hypofyse. De hypofyse is een zeven millimeter groot kliertje onderaan de hersenen. Het is in feite een controlesysteem dat een belangrijke rol speelt binnen de hormonenhuishouding. Het orgaan vervult een waaier aan taken: het controleert de werking van de schildklier en de bijnier, maakt borstvoeding mogelijk, produceert groeihormoon, ligt aan de basis van de productie van mannelijke hormonen en zaadcellen en zorgt bij de vrouw voor een regelmatige menstruele cyclus. Problemen ontstaan als de hypofyse te veel of juist te weinig hormoon gaat produceren.
'De dienst endocrinologie heeft een bijzondere interesse voor hypofyse-aandoeningen, zowel wat behandeling als research betreft', zegt Abs. 'We werken hierrond samen met een aantal Antwerpse endocrinologen en met andere universitaire ziekenhuizen in binnen- en buitenland. Onze dienst geniet op dit vlak bekendheid in heel Europa. De laatste jaren is er in dit domein trouwens grote vooruitgang geboekt. We hebben nu veel meer inzicht in de aandoeningen, kunnen ze beter onderzoeken en voor het eerst is ook medicamenteuze behandeling mogelijk.'
Groeihormoontekort
Een bijzonder aandachtspunt binnen de dienst endocrinologie is de opvolging van volwassenen met een groeihormoontekort.
Groeihormoon is van groot belang voor kinderen die nog moeten groeien, maar vervult ook bij volwassenen een erg belangrijke rol. De dienst is vooral geïnteresseerd in patiënten die een tekort aan groeihormoon vertonen als gevolg van een letsel in de hypofyse. Meestal gaat het om een goedaardig gezwel aan de hypofyse, maar het kan ook het gevolg zijn van een ongeval of bestraling. Een groeihormoontekort doet de levensverwachting met gemiddeld tien jaar dalen.
'Sinds 1994 behandelen we deze patiënten met groeihormoon, wat niet alleen hun levensverwachting maar ook hun levenskwaliteit met sprongen doet vooruitgaan. Zo heeft de behandeling ook een positieve invloed op de verdeling van het lichaamsvet, het vetgehalte in het bloed en de kwaliteit van de botmassa', zegt Abs.
In het laboratorium wordt onderzocht hoe de typische afwijkingen die met een groeihormoontekort samengaan, de functie van de lichaamscellen beïnvloeden.
Andere werkterreinen
Andere terreinen waar de endocrinologie zich mee bezighoudt zijn aandoeningen van de bijschildklier, de endocriene pancreas, de bijnier, de eierstokken en de testikels, voor zover die problemen een endocriene oorzaak hebben.
Samenwerking en specialisering
De organisatie van een dienst met zoveel aandachtspunten vereist samenwerking en verdere specialisering. Behalve professor Abs werken op de dienst ook dokter Pascale Abrams, verantwoordelijk voor algemene endocrinologie, en dokter Peter Coremans, die zich specialiseert in endocriene oorzaken van onvruchtbaarheid.
'Verder is er een belangrijke taak weggelegd voor de verpleegkundigen, die onder meer de bloednames en een aantal testen op zich nemen. Het secretariaat tenslotte, is een onmisbare schakel in het coördineren van de afspraken en de samenwerking met de huisartsen', zegt Abs.