magUZA - zorgmagazine van het universitair ziekenhuis van antwerpen

Acute myeloïde leukemie (AML)

AML is een erg agressieve vorm van leukemie. Afhankelijk van onder meer de leeftijd en het type AML varieert de overleving na vijf jaar van 10 tot 60 procent. Chemotherapie heeft vaak hooguit een tijdelijk effect. Bij jonge patiënten is een beenmergtransplantatie dan ook de beste behandeling. Voor 60-plussers ligt deze zware therapie helaas minder voor de hand.

Behandeling met vaccin

'In een momenteel lopende studie werden negen patiënten met AML gevaccineerd met als doel een verbetering van hun afweersysteem die tot de vernietiging van eventuele overblijvende tumorcellen zou leiden. Zo zou vroegtijdig herval voorkomen kunnen worden', zegt dr. Ann Van de Velde. Zij is medisch verantwoordelijk voor het klinische immuno- en celtherapieprogramma op de dagzaal hematologie.
Om in aanmerking te komen moet de patiënt in remissie zijn, wat wil zeggen dat er na chemotherapie geen of zo goed als geen kankercellen meer te vinden zijn.
Van de Velde: 'De behandeling is erg comfortabel. De patiënt moet één keer aan de machine om bloed te geven. Daarna krijgt hij het vaccin, afkomstig van zijn eigen witte bloedcellen, tweewekelijks toegediend. Op een lokale huidreactie na zijn er absoluut geen nevenwerkingen.'

Resultaten hoopgevend

Bij zes van de patiënten had het vaccin geen genezend effect. Bij de drie anderen lijkt de therapie wel aan te slaan. Dat lijkt een teleurstellend resultaat, maar is het niet. Zeker niet voor een fase I-onderzoek, waarbij de klemtoon ligt op haalbaarheid en eventuele nevenwerkingen.
'Je mag ook niet vergeten dat de overlevingskansen bij AML op oudere leeftijd helaas laag liggen', nuanceert Van de Velde. 'Bij drie proefpersonen zagen we op basis van een moleculaire test een herval aankomen, maar na het toedienen van de vaccins is dat niet gebeurd. Dat is een aanwijzing dat het vaccin wel degelijk aanslaat bij een geselecteerde patiëntengroep. Hoogst waarschijnlijk zullen we het in de toekomst aan bepaalde patiëntengroepen standaard aanbieden als aanvullende behandeling om de genezingskansen te verhogen.'

Andere toepassingen

Momenteel wordt dit vaccin alleen getest bij patiënten met AML. Bedoeling is dat later uit te breiden naar patiënten met andere bloedziekten, waaronder chronische myeloïde leukemie (CML) en multiple myeloma. Recent werd een programma opgestart waarbij een gelijkaardig vaccin wordt toegediend aan mensen die na een allogene stamceltransplantatie een verhoogd risico hebben op een infectie met het cytomegalovirus (CMV). Ook zijn er plannen om binnenkort gelijkaardige vaccins te geven aan hiv-patiënten.

Werking vaccin

Prof. dr. Viggo Van Tendeloo (UA/UZA) en dr. Peter Ponsaerts (UA) leverden baanbrekend werk op het vlak van de gentherapie en de immunotherapie. Ze ontwikkelden een veilige en tegelijk efficiënte techniek om genen binnen te smokkelen in witte bloedcellen en zo een therapeutisch vaccin te maken op basis van eigen celmateriaal.

Sleutelrol voor dendritische cellen
Van Tendeloo, wetenschappelijk directeur van het Centrum voor Celtherapie en Regeneratieve Geneeskunde (CCRG), ontwikkelt samen met zijn team methodes om het afweersysteem van leukemiepatiënten zo te beïnvloeden dat het de tumorcellen in hun lichaam aanvalt. 'Een sleutelrol is daarbij weggelegd voor de dendritische cellen, die je zou kunnen vergelijken met de bevelhebbers van het immuunsysteem', legt Van Tendeloo uit. 'Zij communiceren intensief met de T-lymfocyten, witte bloedcellen die je de soldaten van het afweersysteem zou kunnen noemen. We kunnen de dendritische cellen zo manipuleren dat ze de T-lymfocyten aanzetten om de tumor aan te vallen.'
Eerder werd ontdekt dat de tumorcellen in kwestie bepaalde antigenen (stoffen die het afweersysteem activeren) bevatten, die het immuunsysteem in staat stellen ze te herkennen. Van Tendeloo: 'Om het immuunsysteem aan te sporen deze antigenen te detecteren en de cellen die ze dragen te vernietigen, laten we een bepaald type witte bloedcellen van de patiënt in een steriele kamer of clean room uitgroeien tot dendritische cellen. Daarna brengen we tumorantigenen tot in de dendritische cellen en manipuleren we deze cellen zo dat ze de T-lymfocyten stimuleren zich actief tegen de antigenen te richten. Na acht dagen worden de bewerkte dendritische cellen opnieuw bij de patiënt ingespoten.'

Baanbrekende techniek voor inbrengen antigenen
Voor het inbrengen van de antigenen ontwikkelden Van Tendeloo en dr. Ponsaerts een geheel eigen methode. Met een korte elektroshock injecteren ze erfelijk materiaal dat de genetische code voor de tumorantigenen bevat, in de dendritische cellen. Die techniek, een vorm van gentherapie, is vrij efficiënt en vooral geheel veilig, in tegenstelling tot vaccins op basis van virussen. De methode wordt nu wereldwijd toegepast in klinische tumorvaccinatiestudies. 'De eerste studieresultaten tonen aan dat er nog aan het vaccin gesleuteld moet worden. Maar ze zijn alleszins hoopgevend', besluit Van Tendeloo.

Lees meer:
Centrum voor Celtherapie en Regeneratieve Geneeskunde (CCRG)